भालकतीर्थ... श्री सोमनाथ ज्योतिर्लिंगापासून अवघ्या काही अंतरावर वसलेले एक स्तब्ध, गूढ तीर्थक्षेत्र. सोमनाथच्या अथांग सागराचा आणि भव्य मंदिराचा विलोभनीय सोहळा अनुभवण्यासाठी दररोज लाखो भाविक येतात; त्या गर्दीतील काही पावले या भालकतीर्थाकडेही वळतात, किंवा अनेकदा रिक्षावाले-कॅबवाले एखाद्या ठरलेल्या प्रवासाचा भाग म्हणून लोकांना तिथे घेऊन जातात.
पण काय आहे हे भालकतीर्थ?
पृथ्वीवरील अवतारात आयुष्यभर फक्त आणि फक्त प्रत्येक जीवाच्या समृद्धीसाठी, कल्याणासाठी आणि धर्माच्या स्थापनेसाठी झटणाऱ्या श्रीकृष्णाचे हे अंतिम विश्रामस्थान. द्वापारयुगातील आपल्या सुमारे १२५ वर्षांच्या प्रदीर्घ जीवनप्रवासात या योगेश्वराने काय नाही पाहिले? गोकुळातील बाललीलांपासून महाभारताच्या महासमरापर्यंत त्याने जे जे अनुभवले, ते ते सुधारण्याचा आणि सन्मार्गावर आणण्याचा प्रयत्न केला. लीलया अनेकांची कठीण आयुष्ये त्याने सहज सोपी केली; अर्जुनासारख्या खचलेल्या योद्ध्याला कर्माचा आणि जगण्याचा अंतिम सिद्धांत शिकवला. पण हाच श्रीकृष्ण, आपल्या अगणित लीला पूर्ण केल्यावर, लाखो जीवांचे भवितव्य बदलून झाल्यावर, अखेर याच भालकतीर्थावर एका पिंपळाच्या छायेत पूर्णपणे एकाकी पहुडला.
आजही लोक तिथे जातात, दर्शन घेतात, कॅमेऱ्यात फोटो टिपतात आणि काही क्षणांत निघून जातात. पण का बरं निवडला असेल श्रीकृष्णाने स्वतःच्या मानवी अवतारकार्याचा असा शेवट?
पृथ्वीवरील प्रत्येकाचा सखा, द्वारकेचा राजा, पांडवांचा आधारस्तंभ होऊनही, सोमनाथच्या प्रभासक्षेत्रात महादेवाचे ध्यान करून त्याला असे एकाकी, निवांत का बरे विसावावे वाटले असेल? काय सांगायचे असेल त्याला या शांत, गूढ कृतीतून?
श्रीकृष्ण खरोखरच गूढ आहे; एका मूक कृतीतून तो विश्वाला जगण्याचे सर्वोच्च तत्त्व शिकवून जातो. भालकतीर्थावरील त्याची ती एकाकी समाधी अवस्था मानवी जगण्यातील एका सनातन सत्यावर बोट ठेवते—संसारात आपण कितीही ऋणानुबंध जोडले, कर्मबंधांचे कितीही रेशीम धागे विणले, तरी शेवटी आत्म्याचा हा प्रवास पूर्णपणे एकाकीच असतो. ज्या अवताराने अवघ्या जगाला आपले मानले, त्या जगातील नातेसंबंधांचा, नावलौकिकाचा आणि ऐश्वर्याचा भार शेवटी सोडूनच द्यायचा असतो, हेच तो आपल्या देहत्यागातून लीलया दाखवून देतो.
आणि हाच भालकतीर्थाचा एकांत माझ्या अंतर्मनाला एका अथांग कोड्यासारखा भिडतो.
मलाही आयुष्यभर माणसांचा एक अनामिक ध्यास राहिला. अनोळखी चेहऱ्यांचे ओळखींमध्ये आणि त्या ओळखींचे हळुवारपणे जिव्हाळ्याच्या मैत्रीत रूपांतर होणारा प्रवास माझ्या मनाला नेहमीच साद घालत आला. माणसं मोत्यांसारखी एक-एक करून विणायची असतात; आणि संवादाच्या पात्रात सदैव सत्याचा पारदर्शक, निर्मळ झरा वहावा, हाच माझा प्रामाणिक अट्टाहास राहिला. जिथे काही कारणाने मौन पाळावे लागते, तिथे कोणतीही लबाडी नसते; तर कधी एखाद्या सुखद आश्चर्याची ती मूक पूर्वतयारी असते. याच तत्त्वांची शिदोरी खांद्यावर बांधून मी नात्यांची पायवाट चालत राहिलो.
मनमोकळेपणा हाच माझा स्वभावधर्म. मनात तरळणारे विचार क्षणाचाही संकोच न बाळगता ओठांवर आणायचे—मग तो राजकारणाचा पट असो, समाजकारणाचा तळ असो, की अंतर्मनातील अगदी वैयक्तिक हिंदोळे. कारण माझा संवादाच्या ताकदीवर अखंड विश्वास होता.
माणसंही माझ्या आयुष्यात आली, बोलली, भेटली; पण प्रत्येकाच्या स्वराचा पोत आणि हेतू पूर्णपणे वेगळा होता. काही जण अथांग, निस्वार्थ आपलेपणाने बोलली; काही केवळ स्वतःच्या सोयीची, लाभाची गणिते मांडण्यासाठी जवळ आली; तर काही जण फक्त स्वतःचा रिकामा वेळ घालवण्यासाठी अवतीभवती राहिली. माझी अपेक्षा मात्र अगदी भाबडी होती—हे जोडलेले नाते अधिक रेशमी, अधिक घट्ट व्हावे.
पण नियतीचे गणित माझ्या हिशोबापेक्षा फार वेगळे निघाले. मी माझे सुख-दुःख ओंजळीत घेऊन जितक्या पारदर्शकतेने माणसांसमोर पूर्ण रिता होतो, तितकीच ती माणसे शांत किनाऱ्यासारखी अलिप्त राहतात. मी मनाचे कवाड उघडे ठेवतो, पण पलीकडून केवळ कोरडा प्रतिसाद मिळतो. मनात एक सल कायम टोचत राहते—इतके सारे निरपेक्षपणे देऊनही, दिवसाच्या शेवटी 'माझे' म्हणता येईल असे कुणीच का उरत नाही?
आपण कर्माचे कितीही रेशीमबंध जोडण्याचा अट्टहास केला, तरी अंतर्मनाचे खरे मर्मबंध जुळून येणे आपल्या हातात नसतेच. माणसे अशी नकळत का दुरावतात? मी मनाचा कोणताही आडपडदा न ठेवता, कोणताही मुखवटा न चढवता निष्पापपणे व्यक्त होतो म्हणून? की माझ्या अशा मोकळेपणाने वाहण्यालाच जग उथळ समजते? माहीत नाही. कदाचित नाती निभावण्यासाठी लागणारे माझे संचितच तोकडे पडत असावे, किंवा माणसांच्या गर्दीत स्वतःला विसरून जाण्यात मीच कुठेतरी चुकत असेन.
भालकतीर्थावरील त्या पिंपळाच्या झाडाखाली पहुडलेल्या श्रीकृष्णाकडे पाहिले की मन एका क्षणात शांत होते. जगाला भरभरून देणाऱ्या त्या योगेश्वराला जर संधिकाली हा एकांत पत्करावा लागला, जर त्याच्या नशिबातही शेवटी असाच एक अबोल विसावा लिहिला गेला होता, तर मग माझ्या वाट्याला आलेले हे एकटेपण म्हणजे तरी काय?
असो; एकांताची ही शांत सावली आणि हे नकोसे वाटणारे एकटेपण, ही कदाचित एखाद्या मोठ्या प्रवासाची अंतिम आणि अपरिहार्य प्राप्ती असावी.
- मोहिनीराज भावे.
कृपया कॉपी करू नये. 🙏
फोटो: श्रीकृष्ण मंदिर, भालकतीर्थ, वेरावल, गुजरात.
